KADINLIK DOLAYIMIYLA ERKEKLÄ°K ÖZNELLİĞİ

ÇaÄŸdaÅŸ Demren

Erkeklik, Öznellik ve Ä°ktidar

Judith Butler�e (1990:vii-viii) göre iktidar, iki özne veya bir özne ve
öteki arasındaki mübadeleden, iliÅŸkiden daha fazla bir ÅŸeydir. Toplumsal cinsiyet
hakkında düÅŸünülen ikili çerçevenin üretiminde iÅŸleyen bir olgudur. Toplumsal
cinsiyetin (gender), cinsiyetle (sex) örtüÅŸmesi gerekmez, kendini onunla
sınırlamaz. �Erkek�in inÅŸası, onun bedeninden hâsıl olan bir ÅŸey deÄŸildir.
Şimdiye kadar toplumsal cinsiyetin cinsiyeti yansıttığı veya onun tarafından
sınırlandığı örtük olarak da olsa, bir ön kabul gibi görülüyordu (Butler, 1990:6).
Yani bir �erkek� ve �kadın� ikilisinden, eril bedene sahip olanların �erkek�
olacağı, diÅŸil bir bedene sahip olanların da �kadın� olacağı düÅŸünülüyordu.
Hâlbuki, toplumsal cinsiyet �kadın� ve �erkek� ikilisinden daha fazla bir ÅŸeydir,
çokludur ve cinsiyetten bağımsızdır. �Erkeklik� diÅŸil bir bedene baÄŸlı olarak da
ifade edilebilir. Butler bu noktada bir adım daha ileri gider. O, cinsiyet
kavramının da aynı toplumsal cinsiyet gibi bir kültürel inÅŸa olduÄŸunu, bu nedenle
de, �cinsiyetin� çoktan bir �toplumsal cinsiyet� olduÄŸunu ileri sürer. Toplumsal
cinsiyet (gender), cinsiyetin (sex) kültürel bir yorumu deÄŸildir, cinsiyetin kendisi
zaten toplumsal cinsiyetlendirilmiÅŸ bir kategoridir2. DiÄŸer bir deyiÅŸle toplumsal
cinsiyet, verili bir cinsiyet üzerine anlamın yazılması deÄŸildir. Cinsiyet /
toplumsal cinsiyet ayrımında, �cinsiyetlendirilmiş doğa� veya �doğal cinsiyet�,
kültürün üzerinde eyleyebileceÄŸi tarafsız bir yüzey olarak, kültürü önceleyen bir
ÅŸekilde �söylem � öncesi� verili olduÄŸu varsayılan bir söylemsel/ kültürel vasıta
olarak kurgulanmaktaydı. Fakat Butler artık bu ayrımın ortadan kalkabileceğini
söyler (1990:7).
Eril veya diÅŸil bir bedenle doÄŸarız. Ama bu bedenin biçimlendirilmesi
içerisine doÄŸulan kültüre özgü algılamalar vasıtasıyla olur. Bedensel
farklılıklarla doÄŸarız ama bu bedensel farklılıkların biçimlendirilmesi, yok
edilmesi, derecelendirilmesi topluma, kültüre, sınıfa ve kiÅŸiye baÄŸlı olarak
değişir. Oysa bir kimseye �erkek�, �kadın� veya başka bir şey dediğiniz an onu
tüm varoluÅŸsal nitelikleriyle bu kategorinin içerisine sokuyorsunuz demektir.
Burada aydınlatıcı olan Butler�ın cinsiyetin, toplumsal cinsiyeti önceleyen doÄŸal
bir süreç olmayıp, onun da toplumsal bir olgu ve kurgu olduÄŸunu belirtmesidir.
Butler, toplum içerisinde kiÅŸilerin belirli bir �tutarlılık� ve �devamlılık�
içerisinde algılanması ihtiyacından bahseder (1990:17). Bunların, o kiÅŸiliÄŸin
mantıksal ve analitik veçheleri deÄŸil, idrak edilebilirliÄŸin toplumsal olarak
kurumlaÅŸmış ve devam ettirilen normları olduÄŸunu söyler. �Ä°drak edilebilir�
toplumsal cinsiyetler, toplumsal cinsiyet, cinsiyet, cinsel pratik ve arzu
arasındaki tutarlılık ve de devamlılık sürecinin kurulmasını ve sürdürülmesini
saÄŸlar. �Aykırılık� ve �tutarsızlık� da bunlara bakarak anlaşılır. Bu süreçte onlar
dışlanan, yasaklanan veya hoÅŸ görülmeyenlerdir. Burada normatif olanı
toplumsal yasalar ve algılayışlar belirler. Toplumca onaylanan veya idrak edilen
kimlikler, �tutarlı� toplumsal cinsiyet normlarından oluÅŸan bir düzen içerisinde
oluşabilirler (1990:17). İktidar ancak bu �tutarlı� olarak algılanan toplumsal
cinsiyetler üzerinden ve içerisinden yürütülebilir. �Tutarlı� ve istenilen kimlikler,
bu toplumsal cinsiyetler doÄŸrultusunda kurgulanan düzenleyici pratiklerle
oluÅŸturulurlar, onların sonucudurlar. Bu pratikler içerisinde �kadınsı� ve �eril�
olan arasında bir karşıtlık kurulur ve bunlar �kadın� ve �erkek�in ifadesel
özellikleri olarak anlaşılır. Bunlardan birinin diÄŸerini zorunlu olarak arzulayacağı
varsayılır. Arzu ancak varsayılan bu ikili arasında olabilecek bir olgu olarak
görülür; arzu heteroseksistleÅŸtirilir. Bunların dışında oluÅŸan diÄŸer toplumsal
cinsiyete baÄŸlı kimlikler �sapkın� ve/veya �aykırı� olarak görülürler. Bunlar
geliÅŸimsel hatalar ve mantıksız olgular olarak görülürler (1990:17-18). Ä°ktidar,
bu heteroseksist arzu üzerinden uygulanır. Erkek olan, kadın olan üzerinde bu
heteroseksist arzu sayesinde bir erk kurar ve diÄŸer toplumsal cinsiyetleri ve
arzuları dışlayarak bastırır.
�Erkek�ler, yukarıda söylenenler çerçevesinde bakacak olursak kendi
içinde tutarlı, �farklı� sayılan hiçbir eÄŸilime sapmayan, belli bir kendilik bilinci
dolayımıyla kurulmuÅŸ toplumsal cinsiyet �öznellik�lerine3 sahip, bu yüzden de
kendilerinin her şeylerinin farkında olup kendilerini kontrol edebilen �birey�ler
olarak tasavvur edilirler. Hâlbuki bu tür bir bireyselliÄŸin dolayısıyla öznelliÄŸin,
yapılan kuramsal tartışmalarla � özellikle Foucault bu konuda öncü bir isimdir �
varlığının belli bir doğal hakikati taşıdığı iyice tartışmalı hale gelmiştir. Bu
nedenle �özne� ve �öznellik� kavramları üzerinden Aydınlanma döneminden bu
yana dile getirilen kuramsal tartışmalara değinmek gerekir.
Aydınlanma düÅŸüncesinde tüm vurgulamaların temelinde �birey� söz
konusuydu. Descartes�da birey, bir özne olarak, dünyadaki tüm deneyimin ve
bilginin temeli olan bir öznelliÄŸe ve kendilik imgesine sahiptir ve dünyaya
rasyonel yetisiyle o anlam verir. Kant, tüm deneyimlerimizin ve tasarımlarımızın
ancak �ben� diyebilen ve belli bir kendilik düÅŸüncesine sahip bir varlık
aracılığıyla bir bütünlüÄŸe ve birliÄŸe kavuÅŸtuÄŸunu ileri sürer. Rousseau da her
bireyin farklı ve eÅŸsiz olduÄŸunu, herkesin ayrı bir hikâyesi olduÄŸunu söyler.
Aydınlanmanın bireyi, kendini merkeze koyan, aklıyla ön plana çıkan, kendine
yeterlik duyusu içerisindeki ve dünyadan bağımsız bir öznelliÄŸe sahip bir
öznedir. Heidegger ise, buna karşı çıkarak, hiçbir insanın dünyadan ayrı varlıklar
olamayacağını ve deneyimlerimizle ona baÄŸlı olduÄŸumuzu vurgular. Ona göre,
özne için temel mesele varolmaktır hâlbuki ondan önceki düÅŸünürlerin çoÄŸu akıl,
ruh, algı v.b. insan deneyiminin rastlantısal bir özelliÄŸini seçip öznelliÄŸi onunla
tanımlamışlardır. Bu Heidegger�e göre oldukça yapay ve seçici bir tutumdur
(akt. Mansfield, 2006:26-38).
Kendine yeterli, kendi öznelliÄŸinin tümüyle farkında olan, kendi içinde
bütün özne düÅŸüncesine temel bir itiraz Freud�dan gelmiÅŸtir. Ona göre özne
bölünmüÅŸ bir nitelik arz eder. Freud, bilinçten farklı, hatta ona karşıt olan
bilinçdışını ortaya koyar. Bilinçdışı daima bilincin içerisine sızar. Bilinçdışı
varoluÅŸu etkiler ve gündelik yaÅŸamın içerisinde bazı hareket, jest ve
davranışlarda kendisini ortaya koyabilir. Bilinç bilinçdışını bastırmaya çalışır,
bilinçdışı da çeÅŸitli yollarla (rüyalarda, nevrotik belirtilerde v.b.) buna karşı
koyar. Özne, toplumsal ve kültürel olarak birleÅŸtirilmiÅŸ bilinçli zihinsel
süreçlerle, bilinçdışının tehdit edici ve itiraf edilemeyen itkileri arasında
bölünmüÅŸtür, dolayısıyla ÅŸiddetli enerjilere ve çatışmalara açık bir öznellik söz
konusudur. Yani özne Freud�a göre, duygulanımlarıyla ve deÄŸerleriyle diÄŸer
öznelerden ayrılır (akt. Mansfield, 2006:39-43).
Freud�a göre, bozulmamış, el deÄŸmemiÅŸ bir öznellikle dünyaya
gelmeyiz. ÖznelliÄŸimiz bize ailemiz ve çevremizdeki diÄŸer insanlarla olan
karşılıklı etkileÅŸimimiz dolayımıyla yavaÅŸ yavaÅŸ aşılanır. Özellikle bu etkileÅŸim
bizim kendimizi diğerlerinden ayrı olduğumuzu fark etmemizi sağlar. Bu bizde
karmaşık, dinamik ve kimi zaman da belirsiz bir psikolojik yapılanmanın
oluÅŸmasına vesile olur. Fakat Freud, özneyi bir �ÅŸey� olarak ele alır. O da
öznenin bilinebilir, analiz edilebilir, öngörülebilir bir içeriÄŸe sahip, tamamlanmış
bir yapı, gerçek bir ÅŸey olduÄŸunu düÅŸünür, modern bireyi vurgulayan bir
�öznellik� anlayışını sahiplenir (akt. Mansfield, 2006:20).
Sabit, kendi içinde tutarlı, bireysel bir �özne� kavrayışına en radikal
eleÅŸtiri ve bundan kopuÅŸ Foucault�yla söz konusu olur. Foucault da Freud gibi,
öznelliÄŸin yaÅŸam boyunca sürdürülen bir inÅŸa olduÄŸunu ileri sürer fakat onun bu
inÅŸa yorumu Freud�unkinden oldukça farklıdır. Freud, her ne kadar öznelliÄŸi
insanlar arasındaki etkileşimler vasıtasıyla kurulan bir olgu olarak ele alsa da,
öznelliÄŸi bireysel, sabitlenmiÅŸ, saptanabilir, insanların psikolojik
yapılanmalarının kaçınılmaz bir unsuru olarak görmekteydi. Foucault ise,
öznelliÄŸin iktidar oyunlarının veya iliÅŸkilerinin bir sonucu olduÄŸunu yani sabit,
bireysel, bilinebilir, özerk bir öznellik düÅŸüncesinin insanları belli kategoriler
içerisinde tanımlamak, sınırlandırmak ve kapatmak için kurgulanmış bir ÅŸey
olduÄŸunu ileri sürüyordu. Yani öznellik, insanın kiÅŸiler arası etkileÅŸimler yoluyla
oluÅŸan psikolojik yapılanma sürecinin kaçınılmaz bir parçası deÄŸil, toplumsal
iktidar ilişkileri tarafından insanlara dışarıdan empoze edilen, onlara bedenletilen
bir kurguydu. Bu anlamda onun yaklaşımı �karşı�öznel�dir (anti-subjective). Bu
yaklaşımla kendine ait bir farkındalığı olan, kendi içerisinde baÅŸlayıp biten, tüm
bilgi ve deneyimin sahibi bir �ben�lik ve bu benliÄŸin etrafına örüldüÄŸü düÅŸünülen
bir �öznellik� düÅŸüncesi sarsılmaktadır. Bu da öznelliÄŸin bir kurgu ya da
sonradan bedenlenen bir ÅŸey olarak tutarsız, çeliÅŸik ve sürekli yeniden üretilen
bir deneyim süreci olduÄŸunu gösterir.
Foucault�ya (2005:63) göre özneleÅŸme süreci, iktidar tarafından tabi
kılınmayı içerir. Özne olma süreci kiÅŸiler arasında kurulan iliÅŸkiler vasıtasıyla
oluşur. Bu da, kişinin başkalarının denetiminde olmasına ve karşılıklı bağımlılığa
neden olur. Bunun yanı sıra, özne bu iliÅŸkisellikler içerisinde geliÅŸtirdiÄŸi vicdan
ve öz bilgi yoluyla kendi kimliÄŸine de baÄŸlanır. Bu süreç içerisinde kadın ve
erkek olma kişiler arasında bir denetim ve bağımlılık ilişkisi kurar. Kendi
hakkında da bir vicdan ve öz bilgi oluÅŸturur. Bu vicdan ve öz bilgi sayesinde
başkalarına olan tabiyetini olumlar ve tanır.
Belli bir iktidar biçiminden söz edebilmemiz için, belli kiÅŸilerin
baÅŸkaları üzerinde iktidar uyguladığını varsaymak zorundayızdır. Ä°ktidar ancak
iliÅŸkiler üzerinden ve vasıtasıyla kurulabilir (Foucault, 2005:70).�Yalnızca
birilerinin başkalarına uyguladığı iktidar vardır� (2005:73). İktidar ilişkileri,
büyük oranda gösterge üretimi ve deÄŸiÅŸ tokuÅŸu yoluyla iÅŸlerler. Fakat kesinlikle
iletiÅŸim iliÅŸkilerine indirgenemez. Ä°ktidarın kendine özgü bir niteliÄŸi vardır. Belli
terbiye teknikleri, tahakküm süreçleri, itaat elde etme biçimleri gibi amaçlı
etkinlikleri de içerir. Ä°ktidar belli yapılar içinde biçimlense bile sadece edimde
vardır (2005:71-73).
Foucault�ya göre:
�Ä°ktidar, mümkün eylemler üzerinde iÅŸleyen bir eylemler kümesidir,
eyleyen öznelerin davranışlarının kaydolduÄŸu imkân alanı üzerinde yer alır:
Kışkırtır, teÅŸvik eder, baÅŸtan çıkarır, kolaylaÅŸtırır veya zorlaÅŸtırır, geniÅŸletir ya da
sınırlar, aÅŸağı yukarı muhtemel hale getirir; uç noktada kısıtlar ya da mutlak
olarak engeller; ancak eylemde bulundukları ya da bulunabilecekleri ölçüde
eyleyen özne ya da özneler üzerinde eylemde bulunma biçimidir. BaÅŸka eylemler
üzerindeki bir eylem kümesi� (2005:74).
Foucault, �davranış� kavramının iktidar iliÅŸkilerinin kendine özgü
yönünü en iyi ifade eden kavramlardan biri olduÄŸunu düÅŸünür. Ona göre
davranış, hem kiÅŸinin kendi davranışını hem de baÅŸkalarına yol göstermesini
belirtir. Ä°ktidarın uygulanması bu davranışları yönlendirme ve olası sonuçları
düzene koymaktır. Bu düzenleme ve yönlendirme yukarıda belirtildiÄŸi gibi
eylemler üzerinden yürütülür. Fakat bu eylemler sadece fiili ve o an yapılan bir
olgu olarak deÄŸil, aynı zamanda potansiyel ve geleceÄŸe yönelik olarak da var
olurlar (2005:73,74). �Toplum içinde yaÅŸamak, baÅŸkalarının eylemleri üzerinde
eylemde bulunmanın mümkün olduÄŸu -ve fiilen sürüp gideceÄŸi- bir ÅŸekilde
yaşamaktır� (2005:77).
Ä°ktidar bir �yönetim� sorunudur. Bu baÄŸlamda yönetmek, kiÅŸilerin
eylem alanını yapılandırmaktır. Ä°ktidara özgü iliÅŸki kipi ne sözleÅŸmede ne de
mücadelede aranmalıdır, bu iliÅŸki, özel bir eylem kipinde, yani yönetimde
aranmalıdır. DiÄŸer tüm eylem kipleri ancak iktidarın araçları olabilir (2005:75).
Foucault�da orijinal olan iktidarın, bir hükmeden hükmedilen iliÅŸkisi olmayıp,
her kiÅŸinin birer özne olarak hem iktidarı uygulayan hem de iktidarın
uygulandığı taraf olduğunu belirtmesidir. Toplumda yaşayan her birey, aynı anda
birbirlerinin ve baÅŸkalarının eylemleri üzerinde fiili ya da potansiyel olarak
eylemde bulunurlar. Öznelliklerini de ancak bu iktidar iliÅŸkileri içerisinde
kurarlar, bu iliÅŸkiler dışında bir öznellikten söz edilemez.
Ä°ktidar, kendisini geliÅŸtiren, dönüÅŸtüren, örgütleyen ve baÄŸlama göre
deÄŸiÅŸen süreçlerle donatan bir olgudur. Asli ve temel tek bir iktidar iliÅŸkisinden
bahsedemeyiz. Birçok farklı iktidar biçimi vardır. Bu biçimler bazen kesiÅŸirler,
bazen birbiriyle çatışırlar, birbirlerini engeller, sınırlandırır ve pekiÅŸtirirler
(2005:79).
Foucault, iktidarın ancak �özgür özneler� üzerinde ve onlar ancak
�özgür� oldukları sürece var olabileceÄŸini ileri sürer. Onun �özgür özne�den
kastettiÄŸi ÅŸudur: Belli davranış biçimlerinin, hareketlerin, algıların, tavırların,
tepkilerin oluÅŸabileceÄŸi ve benimsenebileceÄŸi bir alan içerisinde yaÅŸayan bireysel
ve kolektif özneler. Bir iktidar iliÅŸkisinden söz edebilmemiz için, insanın hareket
edebileceÄŸi hatta kaçabileceÄŸi bir baÄŸlam gerekmektedir. Özgürlük iktidarın
iÅŸleyebilmesi için gereklidir, özgürlüÄŸü iktidar iliÅŸkisinden çektiÄŸiniz anda bu
salt ve kaba bir ÅŸiddet, tahakküm iliÅŸkisine döner ve o noktada iktidardan söz
edilemez. Bu yüzden özgürlük, iktidarın bir ön koÅŸuludur ve ona içkindir.
Direnme, kaçınma, kurtulma ihtimalinin bulunmadığı bir iktidar iliÅŸkisinden söz
edilemez (2005:75-80).
Foucault, bu iliÅŸkiler içerisinde �kendilik�in, kendini anlamlandırma
çabasından baÅŸka bir ÅŸey olmadığını belirtir. Kendilik, öznenin hizmetinde olan
kendilik pratiklerinin özü disipline eden teknikleri vasıtasıyla yaratılan bir
�hüner sanatı� olarak da görülebilir (akt. Whitehead, 2002:101) . Erkeklik
pratikleri de bu kendilik pratiklerinin baÅŸlıcalarındandır. Bir özne bu pratiklerin
disipline edici teknik ve yönleriyle, bedeni üzerinden kendi �erkeklik�ini kurar.
ÖzneleÅŸme sürecinde beden, iktidar rejimleri tarafından tabi kılınan ana
öÄŸedir, o bir özne olarak imlenir ve yaratılır. Foucault bu noktada �söylemsel
özne� kavramını geliÅŸtirir. Özne söylemler yoluyla inÅŸa edilir ve / veya kurulur.
Bu baÄŸlamda söylem kavramı farklı bir anlam kazanır. Sadece dil ve pratiÄŸi ima
etmemekte, bunun yanında özneyi �birey� olarak imleyen ve mümkün kılan
araçları da belirtir (akt. Whitehead, 2002:101-102).
Foucault�ya göre söylemler, verili bir anda ve bir kültürel baÄŸlamda
neyin konuşulabilir ve yapılabilir olduğunu kapasiteleri oranında işaret eden bilgi
ve gerçeklik hususlarını taşırlar. Bir anlamda toplumsal ağın dokunmasıdırlar
(akt. Whitehead, 2002:103). Söylemler kendimizi bilmemizi saÄŸlayan araçlardır.
Bilgi ve gerçeklerin geçerliliÄŸini beyan eder veya reddeder. DiÄŸerleriyle ve
kendimizle düÅŸünümlü süreçler üzerinden iletiÅŸim kurmamızı saÄŸlar. Söylemler
tek bir toplumla veya kültürle sınırlandırılamaz, tüm sosyal çevreye nüfuz eder.
Egemen söylemlerin anlamlarının, iktidarın kendine özgü rejimlerinin tarihsel
olarak inÅŸasında yer alan bilgileri normalleÅŸtiren ve düzenleyen kapasiteleri
vardır. Bu iktidar rejimleri söylemlerin dışındaki bireyler tarafından üretilmezler,
aksine bireyler bu söylemler üzerinden iktidarı kurduklarından ve
kurulduklarından dolayı belirli siyasi kategorilerin çıkarlarına hizmet ederler.
�Erkekler� de böyle bir siyasi ve toplumsal kategoridir (Whitehead, 2002:104).
Eril bir kimsenin, bu iktidar iliÅŸkileri içerisinde toplumsal cinsiyetini
hangi süreçlerle ve nasıl edinip bir �özne� haline geldiÄŸi noktasında devreye
Judith Butler�ın �icrai� (performative) kavramı girer.
Butler�a (1990:24-25) göre, toplumsal cinsiyet bir isim ya da serbestçe
dolaşan vasıflardan oluşan bir inşa değildir. Toplumsal cinsiyet, onun tutarlılığını
düzenleyen pratikler tarafından icrai olarak üretilir ve zorlanır. Toplumsal
cinsiyet bir fiiliyattır, fakat bu fiiliyat kendisinden önce var olduÄŸu söylenen bir
özne tarafından yapılmamıştır. EyleyiÅŸ her ÅŸeydir. Toplumsal cinsiyet
ifadelerinin ötesinde bir toplumsal cinsiyet gerçekliÄŸi yoktur. Bu gerçeklik,
toplumsal cinsiyetin sonuçları olduÄŸu söylenilen ifadeler tarafından icrai olarak
meydana getirilir.
Toplumsal cinsiyete anlamını veren, icra edilen bu jestler, hareketler ve
temsillerdir. Bu icra ediÅŸ, söylemler içerisinden ve vasıtasıyla olur. Ä°cra edilerek
yaÅŸanılan ve özdeÅŸleÅŸilen toplumsal cinsiyetin özünün olduÄŸu varsayılır. Hâlbuki
bu toplumsal cinsiyet özü ve özdeÅŸleÅŸme, �üretilen imalatlardır� (Butler,
1990:136). Bir anlamda toplumsal cinsiyet kendi menşeini saklayan bir inşadır.
Kültürel kurgular olarak iki zıt ve farklı toplumsal cinsiyetin (kadın � erkek)
icrası, üretiliÅŸi ve sürdürülmesinde zımni bir mutabakat vardır ve bu inÅŸaların
inanılırlığı bu mutabakat sayesinde sağlanır. Bu mutabakata uymayanlar ise
cezalandırılır ve onun �gerekliliğine� ve �doğallığına� inandırılmaya zorlanırlar
(1990:140). Daha önce de belirtildiÄŸi üzere Butler, cinsiyetin bu normatif
anlamda çoktan bir toplumsal cinsiyet olduÄŸunu ileri sürüyordu. Cinsiyet
normatif ve ikili, toplumsal cinsiyet ise cinsiyeti kapsayan ama onu da aÅŸan
çoklu bir olguydu (1990:7). Oysa bu �cinsiyet� sadece bir norm olarak iÅŸlev
görmez, aynı zamanda hükmettiÄŸi bedenleri üretir de. Onu ayırır, dağıtır ve
farklılaÅŸtırır. Bu normatif cinsiyet düzenlemeleri bedenlerde zorla maddileÅŸtirilir.
Bu maddileÅŸme de söz edilen normatif icraatların tekrar edilmesiyle saÄŸlanır. Bu
tekrarlar aktif bir ÅŸekilde yürütülür ve aktarımsaldır; maddileÅŸme sürecinin de
tekrarlara dayanması onun asla tamamlanmadığını gösterir (Butler, 1993:1-2).
Yani toplumsal cinsiyet kültürel anlamda inÅŸa edilip bitirilen bir süreç deÄŸildir,
toplum içerisinde insanın tüm yaÅŸamı boyunca yeniden yeniden icra edilerek inÅŸa
edilir.
Bedenin normatif cinsiyetler doÄŸrultusundaki böylesine maddileÅŸmesi
iktidarın en üretici etkisi/sonucu (effect) olarak görülmelidir. Butler�a (1993:2)
göre icra etme (performativity), düzenlediÄŸi ve sınırladığı fenomeni üreten
söylemin tekrarlayıcı iktidarı olarak görülmelidir. Toplumsal cinsiyet, bu
düzenleyici, sınırlayıcı ve sürdürücü iktidar söylemleriyle kiÅŸilerin �insan�
olarak nitelenmesini sağlar. Toplumsal cinsiyet ilişkilerinin matrisi �insan�ın
meydana çıkışından öncedir. Toplumsal cinsiyetin inÅŸası dışlayıcı araçlarla iÅŸler.
�Ä°nsan�, �insan olmayan�ın karşısında ve üzerinde üretilir (1993:7-8).
Butler, eyleyen bir iktidar olmadığını, sadece kendi sürekliliÄŸi ve
deÄŸiÅŸkenliÄŸi içerisinde iktidar olan, tekrarlayan bir eylem olduÄŸunu savunur.
Ä°ktidarın gücü onun icra yoluyla tekrarlanabilmesinde yatar (1993:10-14).
O halde Foucault ve Butler�ın söylediklerinden hareketle erkekliklerin
de birer öznellik oluÅŸumu ve konumu olduÄŸunu savlayarak ÅŸöyle bir açıklama
yapabiliriz: Ä°ktidar iliÅŸkileri olmadan herhangi bir öznellik olamayacağına göre,
iktidar iliÅŸkileri olmadan da herhangi bir toplumsal cinsiyet ya da erkeklik
öznelliÄŸinin de varolamayacağı söylenebilir. Erkeklikler öznellikler olarak icra
ve söylemler dolayımıyla kurulurlar. Bir toplumdaki egemen söylemler, iktidar
iliÅŸkileri dolayımıyla insanları cinsiyetleri üzerinden neyi yapabilecekleri ya da
neyi yapamayacakları konusunda yönlendirirler. Gerek erkekler gerekse kadınlar
açısından heteronormatif4 bir toplumsal cinsiyet biçimlenmesinin türevleri inÅŸa
ve empoze edilir. Bu heteronormatif öznellik oluÅŸumları ataerkil iliÅŸkiler ve
deneyimler içerisinde yeniden inÅŸa edilirler. �Erkeklik� ve �kadınlık� öznellikleri
birbirlerine karşıt, birbirlerini tamamlayıcı ve birbirlerine bağlı şekilde
kurgulanırlar. �Erkeklik�in, �kadınsı� veya �kadın� olmayan olduğu varsayılır ve
erkekliÄŸe baÄŸlı öznellikler bununla ilgili normatif söylemler tarafından
sınırlandırılır ve inÅŸa edilir. Özellikle iktidarın erkekliÄŸe baÄŸlı öznelliklerle
doÄŸrudan bir iliÅŸkisi vardır, iktidar �erkeklik�le özdeÅŸleÅŸtirilir. ErkekliÄŸe baÄŸlı
normatif ve hegemonik öznellikler iktidara içkin bir ÅŸekilde kurulurlar.
Kadınlıklar da erkeklikle özdeÅŸleÅŸtirilen bu iktidarın olmazsa olmaz bir
tamamlayıcısı ve bütünleyeni olarak inÅŸa edilirler. Ä°ktidar iliÅŸkilerinin
sürdürülebilmesi için bu öznellikler arasında belli bir uyumun ve ortaklığın
olacağı varsayılır, farklılıklar arasındaki bir uyumun ve ortaklığın.
YaÅŸanılan deneyimler özneler arasıdır, bireysel ve sabit deÄŸil, toplumsal
ve süreçseldir. Bu özneler arasılık ve diyalog toplumsallık ve farklılık tarafından
imlenmiÅŸ durumları içerir (Moore, 1994:1-3). �Erkek� olmak, bireysel ve sabit
olmaktan çok, grup içerisindeki diÄŸer öznelerle beraber kurulan deneyimsel yani
icra edilerek yaÅŸanılan bir süreçtir. Ä°craat ve deneyimden baÅŸka bir ÅŸey olmayan
erkeklik, ontolojik varlığını ve gerçekliÄŸini ancak yaÅŸanılan grup veya toplum
içerisinde kazanır. Paylaşılan ortak bir deneyim ve icra etme yoksa erkeklik de
yoktur.
Yine Moore�un belirttiÄŸi üzere, öznellikler içinde öznellikler söz
konusudur. KiÅŸilerin bu öznellik konumlarını algılama ve deneyimleme süreçleri
birbirinden farklıdır (Moore, 1994:57-60). Yani erkeklerin de erkekliklerine
baÄŸlı öznelliklerini yaÅŸama ÅŸekilleri ve algılamaları birbirinden farklıdır;
öznellikler içerisinde öznellikler söz konusudur. Özellikle �erkeklik� ve
�kadınlık� öznelliklerinin birbirlerine karşıt ama birbirlerini tamamlayan,
oluÅŸturan, birbirleri için �olmazsa olmaz� bir ikili olarak tasavvur edilmesi bu
farklılaşmaları artırır. Buradaki farklılaşmalar krizleri, engellenmeleri ve
etkileÅŸimsizliÄŸi de içinde barındırır. DiÄŸer bir deyiÅŸle, bu öznellikler çoÄŸu zaman
içinde yaÅŸanılan toplumun varsaydığı gibi ideal bir ÅŸekilde yaÅŸanamaz.
Bu savımı, en azından 2003 Haziran-Ekim ayları arasında Ankara �
Yatıkevler gecekondu mahallesindeki kahvehanelerde, gecekonduda yaşayan
erkekler üzerine yaptığım alan araÅŸtırmasına dayalı gözlemlerimden yola çıkarak
ileri sürebilirim. Kadınlar Yatıkevler�de yaÅŸayan erkekler açısından iki biçimde
belirleyicidir; eÅŸleri ve sözdeki ya da öteki kadın olarak.


C.Ü. Sosyal Bilimler Dergisi Mayıs 2008 Cilt: 32 No:1 73-92

Çalışmanın tamamı için:

http://rapidshare.com/files/140051690/KADINLIK_DOLAYIMIYLA_ERKEKL__304_K_oeZNELL__304___286___

http://www.lilithkolektifi.com